Przechwycenie, zawłaszczenie, uznanie? Literatura i wspólnoty doświadczeń

Koło Naukowe Historii Literatury Polskiej XX Wieku UJ zaprasza do udziału w ogólnopolskiej studencko-doktoranckiej konferencji naukowej poświęconej kwestii prawa do literackiej reprezentacji doświadczeń, która odbędzie się w Krakowie w dniach 20–21 maja 2026 roku.

W swojej długiej historii literatura wielokrotnie udowadniała, że u jej podstaw leży przekraczanie granic indywidualnego doświadczenia. Umożliwiała m.in. przetwarzanie problemów natury społecznej czy kulturowej poprzez projektowanie emocji, losów oraz tożsamości. Dzięki temu szeroko rozumiane teksty kultury stawały się przestrzenią do spotkania z tym, co obce, oraz bywały narzędziem do zrozumienia kulturowej natury rzeczywistości, a także stanowiły przestrzeń artykulacji napięć wynikających z rozmaitych nierówności.

W ostatnich dekadach, w centrum debat humanistycznych — prowadzonych m.in. w obrębie studiów feministycznych, queerowych, postkolonialnych, klasowych lub nad niepełnosprawnościami — wielokrotnie poruszany był temat przechwytywania głosu, twórczości czy doświadczenia. Badania te coraz częściej zadają na przykład pytanie o to, kto i na jakich warunkach może opowiadać cudze historie. Biopolityka (Robert Esposito), semiologia (Umberto Eco), postkrytyka (Rita Felski), wernakularyzm (Henry Louis Gates Jr.) czy też gender studies są jedynie ułamkiem dyskursów nauk humanistycznych i społecznych, które pochylają się nad tym zagadnieniem.

Analizy śledzą m.in. konsekwencje, jakie narracyjne „przejęcie głosu” niesie dla podmiotów reprezentowanych. Należy do nich uznanie prawomocności określonej grupy poprzez m.in. zwiększenie jej widoczności (Judith Axel Honneth); bywają to jednak także różnego typu nadużycia (o czym przekonuje np. dyskusja wokół książki 'Perspektywa poety. Cyganologia Jerzego Ficowskiego' Emilii Kledzik) i próby zawłaszczenia doświadczenia (ten problem dyskutowano m.in. w kontekście relacji Jadwigi Stańczakowej i Mirona Białoszewskiego).

Celem konferencji jest stworzenie przestrzeni do krytycznej, wielogłosowej refleksji nad tymi zagadnieniami. Interesuje nas zarówno zawłaszczenie w kontekście twórczości i ekspresji jako problem etyczny, jak i strategie literackie, które problematyzują, negocjują lub podważają możliwość mówienia w czyimś imieniu. Chcemy przyjrzeć się literaturze jako polu, w którym krzyżują się doświadczenia wspólnotowe z jednostkowymi, wyobraźnia twórcza oraz społeczne i kulturowe uwarunkowania reprezentacji.

Przykładowe zagadnienia:

• Doświadczenie a kategoria własności – ujęcia teoretyczne.
• Literatura a prawo – jakie są granice własności tekstu?
• Reprezentowanie cudzych doświadczeń – aspekty ekonomiczne.
• Etyka różnych gatunków literackich (reportaż, biografia, powieść, poezja…).
• Literackie narracje o tożsamościach nieheteronormatywnych.
• Przekład jako forma apropriacji, mediacji lub reinterpretacji doświadczenia.
• Dialekty, socjolekty, języki mniejszościowe w literaturze fikcjonalnej.
• Strategie „oddawania głosu” a literacka fikcja autentyczności.
• Autobiografia i autofikcja w pisarstwie osób z niepełnosprawnościami.
• Literatura wobec cudzej historii narodowej i zbiorowej pamięci.
• Zawłaszczenia narracji w kontekstach kolonialnych i postkolonialnych.
• Egzotyzacja, folkloryzacja i orientalizacja jako strategie narracyjne.
• Literatura wobec cudzych doświadczeń religijnych i duchowych.

Zapraszamy do zgłaszania propozycji referatów w formie abstraktów (do 200 słów) przy użyciu formularza. Termin zgłoszeń: do 15 marca 2026.

Udział w konferencji jest bezpłatny. Planowana jest publikacja pokonferencyjna.

Komitet organizacyjny: Gabriela Guła, Anastasiia Sukhova, Daria Malinowska, Weronika Chruślak, Natalia Góra.

Opieka naukowa: dr Karina Jarzyńska, dr Michał Koza, dr Magdalena Amroziewicz.