Świat teatru i fotografia na ziemiach polskich w XIX i początku XX wieku
O wydarzeniu
XV odsłona Gabinetu Fotografii
4 marca – 31 maja 2026
Kuratorka: Katarzyna Mączewska
Fotografia pojawiła się na ziemiach polskich w czasie, kiedy próżno było szukać Polski na ówczesnych mapach. Mimo braku własnego państwa nie zniknęły jednak rodzimy kultura i język, między innymi dzięki narodowej dramaturgii. Obecna wystawa przenosi nas w świat teatru pierwszych dziesięcioleci istnienia fotografii. Sportretowane zostały tętniące życiem gmachy, a przede wszystkim ludzie – gwiazdy ówczesnych scen, dyrektorzy, reżyserzy, dramaturdzy.
Nowe medium stało się idealnym środkiem budowania karier przez aktorów i impresariów, ale także pozwalało na śledzenie życia bohaterów „epoki gwiazd” przez coraz liczniejszą teatralną publiczność. Kolekcjonowano fotografie ulubionych aktorów i aktorek, a także masowo je reprodukowano w wysokonakładowej prasie. Zbierano zdjęcia z autografami gwiazd sceny, kompletowano albumy.
Sami fotografowie wiązali się z teatrem także zawodowo. W 1877 roku Aleksander Karoli i Maurycy Pusch zostali mianowani stałymi „fotografistami” rządowych Teatrów Warszawskich, tworząc jako pierwsi markę „Fotografia Teatrów w Warszawie”. Kolejnymi używającymi tej nazwy byli:
- Edward Troczewski
- Jadwiga Golcz
- Jan Malarski i Karol Tavrell
W Warszawie aktorki i aktorzy fotografowali się także u Jana Mieczkowskiego, Maksymiliana Fajansa i Konrada Brandla. Ze względu na ograniczenia techniczne sceny aktorskie odtwarzano na początku w atelier, ale już na przełomie XIX i XX wieku, dzięki zmianom w technologii fotografii i wprowadzeniu oświetlenia elektrycznego, możliwe stało się dokumentowanie gry aktorskiej na scenie.
W zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie znajduje się bogata kolekcja zdjęć, w tym najstarsza znana portretowa fotografia teatralna z natury – dagerotyp Karola Beyera z wizerunkiem Leontyny Halpertowej. Podczas pobytu w Warszawie w 1856 roku atelier Beyera odwiedziła także słynna włoska gwiazda Adelaide Ristori. Cztery lata później wykonał on zapewne pierwsze zdjęcie aktora w roli – Ludwika Panczykowskiego jako Janka spod Ojcowa.
W 1870 roku na zamówienie „Tygodnika Illustrowanego” u Jana Mieczkowskiego powstało pierwsze grupowe zdjęcie aranżowanej sceny teatralnej z komedii Safanduły, odtworzonej przez tercet: Alojzego Żółkowskiego, Adolfa Ostrowskiego i Wincentego Rapackiego. Do charakterystycznych parateatralnych zjawisk epoki należały także inscenizowane amatorskie rekonstrukcje scen z popularnych utworów literackich bądź płócien znanych malarzy, zwane „żywymi obrazami”. W drugiej połowie XIX wieku szczególnie bliska Polakom była tematyka historyczna i patriotyczna, której poświęcone są zdjęcia Walerego Rzewuskiego.
Historię polskiej fotografii teatralnej śledzimy również dzięki pracom Edwarda Trzemeskiego, zakładom Stella i Adela ze Lwowa, Józefowi Sebaldowi i Awitowi Szubertowi z Krakowa oraz wileńskiemu zakładowi Aleksandra Straussa, prowadzonemu po śmierci fotografa przez jego żonę Katarzynę.
Wśród czołowych nazwisk polskiej sceny teatralnej tego okresu szczególne miejsce zajmowała Helena Modrzejewska. Była artystką świadomą siły nowego medium i doskonale wykorzystywała fotografię jako narzędzie w budowaniu międzynarodowej kariery, dlatego na wystawie poświęcamy jej szczególnie dużo miejsca. Od gwiazd wielkiego formatu po mniej znane — aktorki i aktorzy dramatyczni lub komediowi, śpiewaczki i śpiewacy, tancerki i tancerze łączy jedna rzecz: pamięć zaklęta w fotografii.
Ilustracja: Zakład Artystyczno-Fotograficzny Maksymiljan Kohn — Wanda Siemaszkowa (1867–1947) w roli Młynarki w baśni dramatycznej Zaczarowane koło Lucjana Rydla, 1899–1902; odbitka na papierze fotograficznym, Muzeum Narodowe w Warszawie.
Bezpieczne zakupy u oficjalnych dystrybutorów
Zakup biletu reklamowego odbywa się na stronie oficjalnego dystrybutora biletów. Pamiętaj, że jeśli miejsca są numerowane, a bilety są oferowane przez kilka firm, każda z nich udostępnia inny pulę miejsc do wyboru.
