Świat teatru i fotografia na ziemiach polskich w XIX i początku XX wieku
O wydarzeniu
XV odsłona Gabinetu Fotografii
4 marca – 31 maja 2026
Kuratorka: Katarzyna Mączewska
Fotografia pojawiła się na ziemiach polskich w czasie, kiedy próżno było szukać Polski na ówczesnych mapach. Mimo braku własnego państwa nie zniknęły jednak rodzima kultura i język, między innymi dzięki narodowej dramaturgii. Obecna wystawa przenosi nas w świat teatru pierwszych dziesięcioleci istnienia fotografii. Sportretowane zostały tętniące życiem gmachy, a przede wszystkim ludzie – gwiazdy ówczesnych scen, dyrektorzy, reżyserzy, dramaturdzy.
Nowe medium stało się idealnym środkiem budowania karier przez aktorów i impresariów, ale także pozwalało na śledzenie życia bohaterów „epoki gwiazd” przez coraz liczniejszą teatralną publiczność. Kolekcjonowano fotografie ulubionych aktorów i aktorek, a także masowo je reprodukowano w wysokonakładowej prasie. Zbierano zdjęcia z autografami gwiazd sceny, kompletowano albumy. Sami fotografowie wiązali się z teatrem także zawodowo.
W 1877 roku Aleksander Karoli i Maurycy Pusch zostali mianowani stałymi „fotografistami” rządowych Teatrów Warszawskich, tworząc jako pierwsi markę „Fotografia Teatrów w Warszawie”. Kolejnymi używającymi tej nazwy byli: Edward Troczewski, Jadwiga Golcz oraz duet Jan Malarski & Karol Tavrell. W Warszawie aktorki i aktorzy fotografowali się także u Jana Mieczkowskiego, Maksymiliana Fajansa czy Konrada Brandla. Ze względu na ograniczenia techniczne sceny aktorskie odtwarzano na początku w atelier, ale już na przełomie XIX i XX wieku, dzięki zmianom w technologii fotografii i wprowadzeniu oświetlenia elektrycznego, możliwe stało się dokumentowanie gry aktorskiej na scenie.
W zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie znajduje się liczna kolekcja zdjęć teatralnych, w tym najstarsza znana portretowa fotografia teatralna z natury – dagerotyp Karola Beyera z wizerunkiem Leontyny Halpertowej. Podczas pobytu w Warszawie w 1856 roku atelier Beyera odwiedziła także włoska gwiazda Adelaide Ristori. Cztery lata później wykonano prawdopodobnie pierwsze zdjęcie aktora w roli – Ludwika Panczykowskiego jako Janka spod Ojcowa.
W 1870 roku na zamówienie „Tygodnika Illustrowanego” u Jana Mieczkowskiego powstało pierwsze grupowe zdjęcie aranżowanej sceny teatralnej z komedii Safanduły; tercet aktorski tworzyli Alojzy Żółkowski, Adolf Ostrowski i Wincenty Rapacki. Do charakterystycznych parateatralnych zjawisk epoki należały inscenizowane amatorskie rekonstrukcje scen z popularnych utworów literackich bądź płócien znanych malarzy, zwane „żywymi obrazami”. W drugiej połowie XIX wieku szczególnie bliska Polakom była tematyka historyczna i patriotyczna, ukazana m.in. na zdjęciach Walerego Rzewuskiego.
Historię polskiej fotografii teatralnej śledzimy także dzięki pracom Edwarda Trzemeskiego, zakładom Stella i Adela ze Lwowa, Józefowi Sebaldowi i Awitowi Szubertowi z Krakowa oraz zakładowi Aleksandra Straussa z Wilna, prowadzonemu po śmierci fotografa przez jego żonę Katarzynę.
Wśród czołowych nazwisk polskiej sceny teatralnej tego okresu szczególne miejsce zajmowała Helena Modrzejewska. Była artystką świadomą siły fotografii i wykorzystywała ją w budowaniu międzynarodowej kariery, dlatego na wystawie poświęcono jej szczególnie dużo miejsca. Od gwiazd wielkiego formatu po mniej znane postaci – aktorki i aktorzy dramatyczni i komediowi, śpiewaczki i śpiewacy, tancerki i tancerze – łączy tu pamięć zaklęta w fotografii.
Ilustracja: Zakład Artystyczno-Fotograficzny Maksymiljan Kohn, Wanda Siemaszkowa (1867–1947) w roli Młynarki w baśni dramatycznej Zaczarowane koło Lucjana Rydla, 1899–1902, odbitka na papierze fotograficznym, Muzeum Narodowe w Warszawie
