Spółdzielnia Muzyczna: Interakcje #2

• Mikel Urquiza – Ars memoriae (2019–2021)
• Minas Borboudakis – Photonic constructions I (2006)
• Nikolet Burzyńska – Vintage (2026) — prawykonanie; zamówienie Polskiego Radia w ramach obchodów 100-lecia Polskiego Radia.

W rozmowie: Nikolet Burzyńska i Ewa Szczecińska.

Ze względu na transmisję koncertu prosimy o punktualne przybycie.

W muzyce nowej konteksty, wokół których powstała kompozycja bywają równie istotne co sama materia dźwiękowa. Są nieodzowne, gdy mamy do czynienia z muzyką relacyjną, intertekstualną lub – najprościej ujmując – nieobojętną wobec zjawisk i doświadczeń pozamuzycznych. Najbliższy koncert cyklu INTERAKCJE Spółdzielni Muzycznej Contemporary Ensemble przedstawi ich całą paletę – usłyszymy kompozycje zanurzone w historii, w przeszłości antycznej i tej zaledwie 100‑letniej, inspirowane fizyką i filozofią, a może także pobudzające do refleksji wokół muzycznej pamięci, skali bliskości tego co historycznie odległe, tradycyjne i nowe dla każdego z nas.

Ars memoriae, czyli sztuka pamięci, to starożytna dyscyplina, która starała się zrozumieć funkcjonowanie pamięci oraz rozwijała techniki pozwalające jak najlepiej z niej korzystać. Dla Mikela Urquizy przybrała strukturę rzymskiej domus, obejmującą: korytarz wejściowy (fauces I), basen (impluvium), dwie sypialnie (cubicula), perystyl (peristylium) oraz korytarz wyjściowy (fauces II). W korytarzach kompozytor umieścił wspomnienia przygaszonego światła i przeciągu powietrza; w basenie, który znajduje się pod gołym niebem, wspomnienie deszczu; w sypialniach — pamięć miłości i snu.

Część miłosna u Urquizy jest szczególnie efektowna – osadzona na klarnetowym basso ostinato kolorowa mozaika z reminiscencjami Vivaldiego, kaskadami imitacji jak u Schnittkego i skojarzeniem z pewnym amerykańskim soulowym hitem, który wyłania się z klarnetowej partii. Konstrukcja niemal jak w popularnym mash-upie. Ale to z pewnością nie wszystkie niespodzianki i w zależności od indywidualnej ars memoriae każdy z nas znajdzie w tym fragmencie coś jeszcze.

Perystyl z kolei to dalsze niepohamowane nagromadzenie kontekstów – w tle odyny o ravelowskich głosach, śpiew kukułki, utrwalany na przestrzeni wieków w podobny sposób, metafora miłosnych cierni w postaci antycznej rzeźby Spinario i odwołanie do słynnej poetyckiej róży, która „jest różą jest różą” Gertrudy Stein.

W twórczości Minasa Borboudakisa splatają się ze sobą miłość do antycznej Grecji, rozważania filozoficzne i zgłębiane zagadnień fizyki czy kosmologii, dając doświadczenie intelektualnych, rytmicznie osadzonych kompozycji. O Photonic constructions sam Borboudakis pisze: „Dla nas, Greków, światło jest obszarem tajemnicy i duchowych poszukiwań. W przeciwieństwie do kultury zachodniej, która przez wieki znacznie bardziej fascynowała się ciemnością, poszukiwanie prawdy o świetle rozpoczęło się już u starożytnych filozofów greckich i osiągnęło swój symboliczny punkt kulminacyjny w rytuałach Greckiego Kościoła Prawosławnego. Światło odgrywa również centralną rolę we współczesnej fizyce i metafizyce. Dla mnie jako człowieka wierzącego (a nie osoby religijnej) światło wydaje się pełnić także boską funkcję w naszym życiu i codzienności. Ale co sprawia, że światło jest odpowiedzialne za historię wszechświata po początku czasu? Odpowiedź tkwi w dwoistej naturze jego cząstek, tak zwanych fotonów, które mają przywilej przejawiania się zarówno jako materia, jak i jako fala. W ten sposób informacja dociera do nas z głębi wszechświata. Lecz czy wędrówka światła w przestrzeni jest zarazem samym czasem? Czy czas zatrzymuje się dla fotonu pędzącego przez wszechświat z prędkością 300 000 km/s? Czy same fotony są — jeśli można tak powiedzieć — żywymi nośnikami materii (jako cząstki) i ducha (jako fale elektromagnetyczne)? Czy foton, ze swoją prędkością, jest rzeczywiście najwyższą zasadą, a zarazem granicą wszystkiego? Krótko mówiąc: czy światło jest samym Bogiem?”

Twórczość Nikolet Burzyńskiej ma w sobie coś baśniowego, zarówno w znaczeniu nastrojowym, jak i narracyjnym. W jej dotychczasowej muzyce słychać zafascynowanie linearnością melodyczną, a także wrażliwość na brzmienia archaizujące, ale i sonorystyczne. Najnowsza kompozycja Vintage zrodziła się – jak pisze Burzyńska – „z rozmyślań nad znaczeniem radia w kulturze i fenomenem fal elektromagnetycznych jako medium transmisji radiowej. Warstwa dźwiękowa nawiązuje do specyfiki dawnych transmisji, m.in. niestabilności sygnału, odgłosów przestrajania pasma, epoki początków radia – świata, który już nie powróci, a który pozostawił po sobie charakterystyczną estetykę brzmieniową i emocjonalną. Elementy te tworzą brzmieniowy ślad epoki, w której dźwięk był zawsze nieco oddalony, filtrowany przez technologię. Utwór czerpie inspiracje ze skojarzenia sygnału radiowego – modulacji fal elektromagnetycznych z ondulacjami dźwięku i wibratem, gdzie ondulacje nawiązują do dźwięku starego radia, kiedy szuka się programów, a wibrato jest wyrazem ludzkiej ekspresji. Pomiędzy ondulatem a bliską mu wibracją zaciera się granica między fizyką zjawiska a uczuciem. Przynosi to na myśl pytanie – jakby to było, gdyby prąd odczuwał ludzkie emocje. W utworze fale elektromagnetyczne stają się niewidzialnymi mediatorami między nadawcą a odbiorcą, między przeszłością a teraźniejszością. Narracja muzyczna zmienia perspektywy – między «punktem widzenia» samej fali elektromagnetycznej, abstrakcyjnej i bezosobowej, a perspektywą człowieka. Podczas pisania towarzyszył mi pewien obraz: sygnał płynie na fali radiowej, niesiony przez drgające pole elektromagnetyczne, co pewien czas fala, jakby przestrajana w starym radioodbiorniku, trafia do świadomości człowieka przetwarzającej refleksje nad radiem i minionymi epokami muzycznymi, zniekształconymi przez pamięć, emocje i subiektywne doświadczanie czasu. Utwór staje się zapisem dialogu między technologią a człowiekiem, między fizyką a pamięcią, między sygnałem a uczuciem”.

Tekst: Emilia Stefańska

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury — państwowego funduszu celowego, w ramach programu „Muzyka”, realizowanego przez Narodowy Instytut Muzyki i Tańca. Projekt współfinansowany ze środków Miasta Krakowa.

With friendly suport Ernst von Siemens Musikstiftung

Utwór Nikolet Burzyńskiej powstał dla Spółdzielni Muzycznej Contemporary Ensemble jako zamówienie Polskiego Radia w ramach obchodów 100-lecia Polskiego Radia.