Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, gmach główny
Czas trwania wystawy: 19.07–11.11.2026
w godzinach 10.00–18.00
Wernisaż: 18.07.2026, g. 18.00 (wstęp wolny; wydarzenie tłumaczone na PJM)
Kuratorzy: Adam Jurgilewicz, dr hab. Anna Król, prof. ASP
Aranżacja plastyczna wystawy: dr hab. Anna Król, prof. ASP
Motyw ważki zajmuje w kulturze Japonii miejsce szczególne, łącząc w sobie porządek natury, symbolikę wojowników oraz wyrafinowaną estetykę przedmiotów użytkowych. Jego znaczenie sięga najstarszych warstw japońskiej tradycji piśmienniczej, w Kojiki, czyli Księdze dawnych wydarzeń, pojawia się najstarsza nazwa Japonii – Akitsushima, to jest „Wyspa Ważek". Według tradycji kształt kraju miał przywodzić na myśl splecione sylwetki ważek, a sam owad został włączony w obszar wyobrażeń dotyczących ładu, siły i opiekuńczej obecności natury.
Natura przenika każdy aspekt życia Japończyków, także ten związany z mitem samurajów. I tak ważka (jap. tonbo) zajmuje wyjątkowe miejsce w japońskiej ikonografii, stanowiąc fascynujące ogniwo łączące świat natury z rygorystycznym etosem klasy samurajskiej. W kulturze japońskich wojowników ważka zyskała miano kachimushi, czyli „owada zwycięstwa". Interpretacja ta opierała się na specyficznych obserwacjach entomologicznych: ważka nigdy nie cofa się w locie, co czyniło ją doskonałą metaforą nieugiętości, determinacji i odwagi na polu bitwy. Z tego powodu motyw ważki pojawiał się na elementach uzbrojenia, hełmach, zbrojach, oprawach mieczy, uprzężach końskich oraz drobnych przedmiotach osobistych.
Jednocześnie obecność tak delikatnego motywu w kontekście militarnym odsłania charakterystyczną cechę japońskiej kultury wizualnej: zdolność łączenia funkcji praktycznej z rozbudowaną warstwą symboliczną i estetyczną. Zbroja samurajska nie była wyłącznie narzędziem ochrony ciała. Stanowiła także przedmiot reprezentacyjny, nośnik tożsamości rodowej, znaku statusu oraz indywidualnego programu symbolicznego właściciela. Ornamentyka inspirowana światem natury nie pełniła więc jedynie funkcji dekoracyjnej, lecz była częścią szerszego języka znaczeń, w którym zwierzęta, rośliny i zjawiska przyrody opisywały cechy człowieka, jego postawę wobec świata oraz miejsce w porządku społecznym.
Wystawa przedstawia wyjątkową kolekcję japońskich zbroi, a także innych militariów, które łączy motyw ważki. Towarzyszą jej drzeworyty i malowidła przedstawiające kwiaty, ważki i motyle oraz dynamiczne grafiki ukazujące wojowników (musha-e). Zestawienie tych przedmiotów pozwala spojrzeć na samurajskie uzbrojenie nie tylko jako na świadectwo historii militarnej Japonii, lecz także jako na złożony fenomen artystyczny. W detalach pancerzy i hełmów widoczny jest wysoki poziom dawnego rzemiosła, ale również szczególna wrażliwość estetyczna, w której obserwacja natury przenikała do przedmiotów związanych z walką, władzą i reprezentacją.
Obecność ważek na militariach dobitnie ukazuje, że w kulturze Japonii piękno i siła, kontemplacja natury i doświadczenie wojny, kruchość życia i idea zwycięstwa nie funkcjonowały jako przeciwieństwa, lecz jako elementy jednej, spójnej wyobraźni symbolicznej.
Ekspozycja wpisuje się w serię pokazów unaoczniającą styk kultur i estetyk, dlatego też po raz pierwszy przedstawiamy japoński temat w kontekście wyobrażeń ważki w świecie Zachodu, w zjawiskowych, nowożytnych grafikach, m.in. Marii Sibylli Merian, Albertusa Seby, Jana Jonstona czy Mosesa Harrisa.
Prezentowane dzieła pochodzą z kolekcji Wiktorii i Adama Jurgilewiczów, Biblioteki Krajewskich-Siudów, Muzeum Manggha, kolekcji prywatnych; na wystawie znajdą się też wykonane specjalnie na tę okoliczność prace współczesnych artystek: Katarzyny Makieły-Organisty, Kai Muchy i Kingi Nowak.
Wystawie towarzyszy publikacja prezentująca ten tak fascynujący motyw, zarówno w sztuce japońskiej, jak i w nowożytnych grafikach i ceramice europejskiej.
