"Poza chronologią: alegoria i encyklopedyczny podmiot w myśli XVII wieku"
Kiedy: 3 czerwca 2026
Godzina: 12:00
Gdzie: Sala 143, Pałac Staszica, Warszawa, oraz online przez Google Meet
Ten wykład dr Łukasza Wróbla (Uniwersytet Warszawski) jest częścią serii seminariów Umysł Renesansu. Dr Wróbel zbada, jak myśliciele XVII wieku – w tym Alsted, Descartes i Comenius – używali alegorii, aby uchwycić całość wiedzy „naraz”. Wykład analizuje, jak to „achroniczne” pozycjonowanie podmiotu ustanowiło nowy rodzaj epistemologicznej autorytetu, przesuwając uwagę z samego zbioru faktów na spekulatywne ramy zjednoczonej całości.
Niniejszy referat bada alegorię nie przede wszystkim jako ozdobę retoryczną, figurę literacką czy konwencję wizualną, lecz jako narzędzie spekulatywne działające w ramach projektów encyklopedycznej wiedzy XVII wieku. Jego głównym twierdzeniem jest to, że w wczesnonowożytnym dyskursie encyklopedycznym alegoria mogła służyć do ustanowienia temporalnej pozycji, z której wiedza staje się uchwytna jako całość.
Argument skupia się na trzech postaciach: Johannie Heinrichu Alstedzie, René Descartesie i Janie Amosie Komenskim. W Encyclopædia Septem Tomis Distincta Alsteda (1630) encyklopedia jest umiejscowiona w relacji do doskonałej pamięci Boga: niedoskonałego ludzkiego archiwum, które jednak odzwierciedla boski porządek, w którym cała wiedza istnieje w jedności i jednoczesności. W projekcie mathesis universalis Descartesa (Regulae ad directionem ingenii, 1628), zwłaszcza w formule „tota simul encyclopedia apprehendatur”, podmiot wiedzy jest wyobrażany jako zdolny do uchwycenia całkowitości nauk „naraz”. W Orbis sensualium pictus Komenskiego (1658) gest Nauczyciela polegający na pokazywaniu i nazywaniu konstruuje quasi-transcendentalną pozycję, z której można skorelować widzialny świat i porządek werbalny.
Przykłady te sugerują, że podmiot encyklopedyczny nie jest jedynie kompilatorem, obserwatorem czy organizatorem wiedzy. Jest figurą wyprodukowaną przez alegoryczne ramy: podmiotem umieszczonym poza zwykłą sukcesją czasu chronologicznego. Takie achroniczne pozycjonowanie nie znosi wiedzy historycznej; raczej legitymizuje encyklopedyczne roszczenie do całości. Referat rozróżnia więc między „wszystkim” a „całością”: podczas gdy „wszystko” oznacza empiryczne i sekwencyjne gromadzenie szczegółów, „całość” funkcjonuje jako ramy spekulatywne. Wiedza encyklopedyczna nie musi zawierać wszystkiego, aby prezentować się jako całość; musi raczej wytworzyć warunki temporalne i figuratywne, pod którymi całość może się ukazać.
Z tej perspektywy alegoria staje się mechanizmem epistemologicznej autorytetu. Jej transhistoryczna ważność, tradycyjnie kojarzona z sensus allegoricus, jest przenoszona na dzieło encyklopedyczne i jego podmiot. Referat argumentuje, że ta alegoryczna achronia stanowi jedną z temporalnych podstaw wczesnonowożytnego encyklopedyzmu.
Łukasz Wróbel, doktor nauk humanistycznych, jest pracownikiem Katedry Poetyki, Teorii Literatury i Metodologii Badań Literackich w Instytucie Literatury Polskiej Uniwersytetu Warszawskiego. Wykłada na Wydziale Polonistyki i Wydziale Orientalistycznym. Jego prace łączą teorię literatury, poetykę, historię intelektualną i historię wiedzy. Jest autorem książki Hylé i noesis. Trzy międzywojenne koncepcje literatury stosowane (2013). Obecnie bada wczesnonowożytne i XIX-wieczne formy encyklopedyczne, zwłaszcza architektonikę dzieł encyklopedycznych, epistemologiczną produkcję całości oraz figury podmiotu encyklopedycznego. Kończy monografię zatytułowaną Wyłanianie całości.
Wydarzenie jest organizowane w ramach projektu badawczego ERC KnowStudents (nr 864542), kierowanego przez prof. Valentinę Lepri, i odbywa się w Centrum Historii Wiedzy Renesansu, Instytut Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa, Polska.
W razie pytań prosimy o kontakt: Szymon Nawrocki
