Estetyka upodmiotowienia i ciała poza normą. Spotkanie z Denisą Tomkovą

Podczas spotkania z Denisą Tomkovą przyjrzymy się praktyce artystycznej Nadii Markiewicz oraz pracom prezentowanym na wystawie „Misterioso”. W pierwszej części wydarzenia badaczka opowie o teorii estetyki upodmiotowienia, którą rozwija w swojej niedawno wydanej książce „Empowering Aesthetics: Contemporary Art from Post-Socialist Central Europe”. Następnie Tomková zaprosi publiczność do wspólnego spaceru po wystawie, by porozmawiać o pracach Nadii Markiewicz w kontekście kluczowych idei zawartych w publikacji. Prezentacja w MSN skupi się na wrażliwej sytuacji i doświadczeniach osób, których ciała traktowane są jako poza normą w postsocjalistycznych krajach Europy Środkowej, zwłaszcza w kontekście dominującej w regionie heteronormatywności i ableizmu. Praktyka artystyczna Nadii Markiewicz rzuca tym dominującym narracjom wyzwanie, czyniąc nienormatywne ciała widocznymi oraz wzmacniając i upodmiotawiając je. Estetyka upodmiotowienia to subtelny opór, który może przybrać formę „pokazywania się na własnych warunkach, z niecodziennym ciałem, co samo w sobie jest politycznym, radykalnym aktem” (Markiewicz, 2024). W ten sposób estetyka upodmiotowienia nie sprowadza się jedynie do dzieła sztuki jako gotowego obiektu wystawionego w instytucji, lecz obejmuje cały projekt Markiewicz, który splata się z jej życiem i codziennymi strategiami podejmowanymi w celu wzmocnienia pozycji społeczności osób z niepełnosprawnościami. Sala warsztatowa C (wejście przez wieżę kinową). Wydarzenie w języku angielskim. Wstęp wolny dzięki współpracy z marką Audi.

Książka „Empowering Aesthetics” prezentuje studia przypadków praktyk artystycznych z postsocjalistycznych krajów Europy Środkowej, aby pokazać, w jaki sposób sztuka może stanowić wsparcie dla grup dyskryminowanych ze względu na płeć, orientację seksualną czy rasę. W książce analizowane są m.in.:
- Czechy
- Węgry
- Polska
- Słowacja

Estetyka upodmiotowienia, którą stosują analizowani artyści i artystki, wiąże się nie tylko z intensywnym i krytycznym zaangażowaniem, ale także z ich głęboko osobistymi doświadczeniami. Każdy z rozdziałów szczegółowo przedstawia, jak wygląda kwestia równości społecznej w konkretnych kontekstach politycznych i geograficznych. Odwołując się do współczesnej filozofii oraz feministycznej, queerowej i dekolonialnej teorii sztuki, autorka zwraca uwagę na przesunięcie w rozumieniu dzieła sztuki i doświadczenia estetycznego — dziś rozumianych raczej jako długotrwałe procesy niż natychmiastowe wrażenia — mających na celu zwrócenie uwagi na sytuację konkretnych społeczności. Tomková wpisuje się w tradycję koncepcji słabego oporu (Majewska 2021), queerowej sztuki porażki (Halberstam 2010) oraz polityki wrażliwości (Butler 2020). Ponadto, czerpiąc z myśli feministycznych pisarek i teoretyczek, autorka opisuje także, jak wyzwania materialne oraz kontekst społeczny, ekonomiczny i edukacyjny wpływają na proces produkcji artystycznej. Podkreśla również, że część twórczości artystycznej jest stale wykluczana poprzez mechanizm dyskryminacji estetycznej, w ramach którego niektóre formy sztuki postrzegane są jako 'naiwne', 'etniczne', 'prymitywne', 'niewykształcone' czy 'ludowe' (Baker 2011; Brooks 2015; Tlostanova 2017), i proponuje dekolonialne odczytanie tych praktyk. W tym kontekście estetyka upodmiotowienia pełni istotną rolę w mierzeniu się z narastającym nacjonalizmem, homofobią, transfobią i ksenofobią w regionie, przyczyniając się jednocześnie do budowania inkluzywnej pamięci zbiorowej, która upodmiotawia jednostki systemowo marginalizowane. Denisa Tomková — adiunktka na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Karola w Pradze. W 2019 roku uzyskała stopień doktora w zakresie kultury wizualnej na University of Aberdeen (Wielka Brytania). W 2023 roku, wspólnie z Kvet Nguyen, była kuratorką pierwszej zbiorowej wystawy sztuki diaspory wietnamskiej w Słowacji 'Nhớ: The Space Between One End and the Other', prezentowanej w Kunsthalle Bratislava. W latach 2019–2021 pracowała w Europejskim Instytucie Romskim na rzecz Sztuki i Kultury (ERIAC) w Berlinie jako badaczka, kuratorka i koordynatorka projektów. W latach 2015–2018 była członkinią międzynarodowego projektu badawczego 'Comparing WE’s. Cosmopolitanism. Emancipation. Postcoloniality' na Uniwersytecie Lizbońskim. Jest redaktorką antologii 'Wandering Concepts' (Kunsthalle Bratislava 2023) oraz autorką monografii 'Empowering Aesthetics. Contemporary Art from Post‑Socialist Central Europe' (Bloomsbury Academic 2025).

During the meeting with Denisa Tomková, we will take a look at Nadia Markiewicz's artistic practice and the artworks presented at the 'Misterioso' exhibition. In the first part of the event, the researcher will talk about the theory of empowering aesthetics, which she develops in her recently published book 'Empowering Aesthetics: Contemporary Art from Post‑Socialist Central Europe'. Tomková will then invite the audience to take a walk through the exhibition together to discuss Nadia Markiewicz's works in the context of the key ideas contained in the publication. The presentation at MSN will focus on the sensitive situation and experiences of people whose bodies are treated as atypical in post‑socialist countries of Central Europe, especially in the context of heteronormativity and ableism dominant in the region. Nadia Markiewicz's artistic practice challenges these dominant narratives by making non‑normative bodies visible, empowering and subjectifying them. The aesthetics of empowerment is a subtle form of resistance that can take the form of 'showing oneself on one's own terms, with an unusual body, which in itself is a political, radical act' (Markiewicz, 2024). In this way, the aesthetics of empowerment is not limited to a work of art as a finished object exhibited in an institution, but encompasses Markiewicz's entire project, which is intertwined with her life and everyday strategies undertaken to empower the community of people with disabilities. Workshop space C (entrance via the cinema tower). The event will be conducted in English. Admission is free thanks to the cooperation with Audi Polska. 'Empowering Aesthetics' weaves together case studies from the post‑socialist Central European region to show how art can provide critical support to gender, sexual and racialized groups. The book includes case studies from:
- Czech Republic
- Hungary
- Poland
- Slovakia Empowering Aesthetics follows the lineage of conceptualization of weak resistance (Majewska 2021), queer art of failure (Halberstam 2010), and the politics of vulnerability (Butler 2020). Moreover, drawing on the thinking of feminist writers and theorists, the conceptualisation takes into account material demands and social, economic and educational opportunities in artistic production. The volume also highlights that the exclusion of particular artistic production is ever-present as a consequence of aesthetic discrimination in which some art is perceived as 'naive', 'ethnic', 'primitive', 'unschooled' or 'folkloric' (Baker 2011; Brooks 2015; Tlostanova 2017), and therefore offers a decolonial reading of these practices. This volume highlights that empowering aesthetics perform an important function in combating the rise of nationalism, homophobia, transphobia, and xenophobia in the region, while contributing to building an inclusive collective memory that emancipates systematically marginalized individuals.